Lê Trung Đình và bốn ngày nghĩa quân làm chủ thành Quảng Ngãi

Học trò Quảng Ngãi mấy thế hệ quen cái tên Lê Trung Đình: tên trường cấp ba, tên con đường giữa thành phố. Nhưng ông là ai? Ông hiệu Long Cang, là chí sĩ phong trào Cần Vương, người cùng nghĩa quân làm chủ tỉnh thành Quảng Ngãi bốn ngày vào tháng 7 năm 1885 rồi hy sinh khi chưa tròn ba mươi tuổi.

Chàng cử nhân không ra làm quan

Lê Trung Đình quê làng Phú Nhơn, vùng đất nay là trung tâm huyện Sơn Tịnh cũ. Có tài liệu ghi ông sinh năm 1863; tư liệu đăng trên diễn đàn cho rằng năm 1857 hợp lý hơn. Ông là con nhà khoa bảng, học giỏi mà tính khí khái, ngang tàng, đến năm 26 tuổi mới đỗ cử nhân.

Đỗ rồi, ông không ra làm quan. Cùng các sĩ phu Nguyễn Tự Tân, Nguyễn Bá Loan, Nguyễn Tấn Kỳ, Vũ Hội…, ông dốc sức xây dựng hương binh và lập căn cứ ở núi Tuyền Tung (Bình Sơn), được cử làm Chánh quản hương binh. Ông và Nguyễn Bá Loan từng được bí mật cử ra Huế gặp Tôn Thất Thuyết, người cầm đầu phe chủ chiến trong triều, để nhận kế hoạch chuẩn bị chống Pháp.

Đêm vượt sông Trà

Tháng 7/1885, kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi rời kinh và xuống chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu, nhân dân đứng lên. Nhận được chiếu, Lê Trung Đình cùng các bạn đồng chí kéo hương binh về tỉnh thành xin cấp khí giới, lương thực để đánh Pháp, nhưng viên quyền Bố chánh và quyền Án sát từ chối.

Ngay đêm ấy, Lê Trung Đình và Nguyễn Tự Tân dẫn khoảng 3.000 nghĩa quân từ núi Tuyền Tung kéo về. Họ làm lễ tế cờ trên bãi sông Trà Khúc, trước đền Văn Thánh, rồi vượt sông đánh vào thành. Có người bên trong làm nội ứng, nghĩa quân chiếm được thành rất nhanh, bắt quan lại, thu ấn kiếm, tịch thu vũ khí, rồi phát động phong trào Cần Vương khắp tỉnh.

Bốn ngày và một kẻ phản bội

Nghĩa quân giữ được tỉnh thành bốn ngày. Rồi Nguyễn Thân, vốn từng là thành viên nghĩa hội, quay sang phản bội: y lừa nghĩa quân mở cửa thành rồi bất ngờ tấn công. Nguyễn Tự Tân hy sinh tại chỗ. Lê Trung Đình bị bắt.

Nguyễn Thân ra sức dụ ông đầu hàng, nhưng không lay chuyển được. Cuối tháng 7/1885, Lê Trung Đình bị xử chém ở phía bắc thành Quảng Ngãi. Trước khi mất, ông đọc bài thơ tuyệt mệnh bằng chữ Hán:

Kim nhật lung trung điểu,
Minh triêu trở thượng ngư.
Thử thân hà túc tích,
Xã tắc ái kỳ khu.

Nay là chim trong lồng,
Mai đã cá trên thớt.
Thân này tiếc gì đâu,
Gian nan tình đất nước. (Hoàng Tạo dịch)

Cái tên ở lại với Quảng Ngãi

Ngày nay, ở thành phố Quảng Ngãi có trường THPT Lê Trung Đình và con đường mang tên ông. Trên diễn đàn Người Quảng Ngãi năm 2010, dưới bài giới thiệu về ông, cựu học sinh trường Lê Trung Đình nhiều khóa lần lượt vào chào nhau, xin làm quen; có bạn còn hỏi ai giữ ảnh ngôi trường cũ. Một năm sau, một cựu học sinh viết nhật ký “Ký ức khó quên của tony khi còn học 12 Lê Trung Đình”.

Câu chuyện Lê Trung Đình gắn với những địa danh quen thuộc của người Quảng: sông Trà, núi Tuyền Tung, tỉnh thành cũ. Một người con đất Quảng khác cũng đứng lên đánh Pháp, nhưng ở tận Gò Công: Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định.

Bài viết lại từ bài giới thiệu “Lê Trung Đình” do thành viên đăng trên diễn đàn Người Quảng Ngãi ngày 16/7/2010 (nguồn gốc: trang thông tin điện tử tỉnh Quảng Ngãi, quangngai.gov.vn), các lời trò chuyện bên dưới, và nhật ký của một cựu học sinh (11/6/2011). Ngày tháng âm lịch trong tư liệu gốc chưa thống nhất nên bài chỉ ghi tháng 7/1885. Bản dịch thơ của Hoàng Tạo, trích nguyên văn bốn câu.