Mười hai cảnh đẹp xứ Quảng: những tên gọi người xưa để lại

Người Quảng Ngãi xưa có thói quen đặt cho những cảnh đẹp quê mình những cái tên bốn chữ, nghe như một câu thơ. Mười hai cái tên ấy, quen gọi là “mười hai cảnh đẹp Quảng Ngãi”, trải từ biển lên núi, từ dòng sông Trà ra tới cửa Sa Kỳ. Có cảnh vẫn còn nguyên vẹn, có cảnh chỉ còn trong sách vở và ký ức. Bạn là người Quảng mà chưa biết đủ mười hai cảnh thì cùng đi một vòng nhé.

1. Thiên Ấn niêm hà – ấn trời đóng trên sông

Núi Thiên Ấn nằm bên bờ bắc sông Trà Khúc, cách đầu cầu Trà Khúc chừng hai cây số. Núi chỉ cao hơn trăm mét nhưng có dáng rất lạ: đỉnh bằng phẳng, nhìn từ phía nào cũng thấy hình thang cân, giống hệt một chiếc ấn triện. Đứng bên bờ nam nhìn sang, ngọn núi như được đóng ngay xuống mặt nước, nên người xưa gọi là Thiên Ấn niêm hà, ấn trời đóng trên sông, với niềm tin về một vùng đất địa linh nhân kiệt.

Đường lên núi uốn theo hình xoắn ốc. Sườn núi xưa mọc đầy cỏ tranh, nên mới có câu hò hẹn thề non nước: “Bao giờ núi Ấn hết tranh, sông Trà hết nước anh đành xa em”.

Trên đỉnh có chùa Thiên Ấn, tương truyền dựng từ thời Lê, đã qua nhiều lần trùng tu, nay còn cổng tam quan rêu phong, giếng Phật nước ngọt và quả chuông cổ. Năm 1717, chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển “Thiên Ấn tự”. Phía tây chùa là phần mộ chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng. Đầu năm 1990, núi Thiên Ấn cùng mộ cụ Huỳnh được xếp hạng Di tích quốc gia. Từ đỉnh núi nhìn ra bốn phía: làng mạc, ruộng đồng, dòng Trà Khúc uốn lượn, phía tây là Trường Sơn, phía đông là biển.

2. Long Đầu hý thủy – đầu rồng giỡn nước

Không xa Thiên Ấn, sát quốc lộ 1 và ngay phía bắc cầu Trà Khúc, một dãy đồi thấp chạy đến đây thì nhô cao lên rồi đâm thẳng xuống vực sông. Mùa lũ, nước cuộn xoáy quanh mỏm đồi, người xưa hình dung như đầu rồng đang giỡn nước. Tiếc là “đầu rồng” về sau bị san ủi làm bến xe, nhà cửa, chợ quán, cảnh xưa gần như không còn.

Ngày trước, Thiên Ấn, Long Đầu cùng dòng Trà Khúc với những guồng xe nước, thuyền buồm, thuyền chài và làng mạc ven bờ đã làm nên một bức tranh sơn thủy hữu tình ngay mé bắc tỉnh lỵ.

3. Thiên Bút phê vân – bút trời viết lên mây

Núi Thiên Bút thuộc xã Nghĩa Chánh, thành phố Quảng Ngãi, cao chừng 60 mét, hình chóp nón, cây cối phủ kín, nhìn xa như ngọn bút lông dựng lên trời. Phía đông có hòn Nghiên trông như nghiên mực. Những chiều có dải mây mỏng vắt ngang và đàn chim bay qua đỉnh núi, người xưa bảo đó là lúc bút trời đang viết lên mây. Ngọn núi được xem là biểu tượng văn khí của đất Quảng. Trên đỉnh còn dấu tích một đền tháp Chăm cổ.

4. Cổ Lũy cô thôn – xóm côi bên cửa Đại

Núi Phú Thọ, còn gọi là núi Đá Đen hay Thạch Sơn, thuộc xã Nghĩa Phú, cao chừng 60 mét. Trên núi là phế tích đền tháp và thành quách Chăm, có chùa Hang gắn với huyền tích con cọp thần. Từ đỉnh núi có thể nhìn bao quát dòng sông Trà, cửa Đại, rừng dừa Cổ Lũy, đảo Lý Sơn thấp thoáng ngoài khơi và cánh đồng xanh tít tắp phía tây. Tương truyền Nguyễn Cư Trinh khi trông về xóm chài lẻ loi bên cửa Đại đã đặt cho nơi này cái tên Cổ Lũy cô thôn.

5. Liên Trì dục nguyệt – ao sen tắm trăng

Ở thôn Liên Chiểu, xã Phổ Thuận (Đức Phổ) có một hồ sen rộng soi bóng núi Xương Rồng. Những đêm trăng thanh, đi thuyền giữa hồ sẽ thấy bóng trăng lấp ló dưới lá sen, chìm trong đáy nước, nên người xưa đặt tên là ao sen tắm trăng. Phía bắc hồ có đền Quan Thánh với bốn pho tượng cao hơn ba mét, kể tích đêm trăng hồn Quan Công xuống núi đàm đạo cùng thiền sư Phổ Tĩnh.

6. Hà Nhai vãn độ – chuyến đò chiều Hà Nhai

Bến đò Hà Nhai thuộc xã Tịnh Hà (Sơn Tịnh). Xưa, người bờ bắc sông Trà ngày ngày qua đây để sang làm ăn ở bờ nam, trên bến dưới thuyền tấp nập. Những buổi chiều, khi nắng đỏ còn vương trên rặng Thạch Bích phía tây, bóng những con đò lững lờ qua sông làm lòng người buồn man mác.

7. Thạch Bích tà dương – nắng chiều trên vách đá

Thạch Bích, tức núi Đá Vách, nằm ở phía đông nam Sơn Hà, giáp Minh Long. Núi cao chót vót, vách đá dựng đứng, cây cối rậm rạp. Lúc ráng chiều, đá ánh lên màu ngọc. Khi mọi vật dưới chân đã chìm vào bóng tối thì đỉnh Thạch Bích vẫn còn sáng bừng ánh hoàng hôn, vừa oai hùng vừa thơ mộng.

8. An Hải sa bàn – mâm cát An Hải

Ở vùng An Hải, phía bắc cửa Sa Kỳ, dãy núi thấp chạy sát mép biển bỗng uốn cong lõm vào đất liền, tạo thành một eo toàn cát trắng. Mùa gió nồm, gió xoáy vun cát lên; đứng trên núi nhìn xuống thấy như một chiếc mâm cát khổng lồ.

9. Thạch Cơ điếu tẩu – ông câu trên ghềnh đá

Ở cửa biển Sa Kỳ, cách tỉnh lỵ chừng 16 cây số về hướng đông bắc, có một dãy đá thẳng hàng. Giữa dãy có tảng đá in hình hai dấu chân người, dân gian kể là dấu chân ông khổng lồ gánh đất bị sẩy chân, hai sọt đất rơi xuống thành núi Ấn và núi Bút. Bên cạnh là hang đá lộ thiên, mỗi lần sóng dội vào, nước phun lên trắng xóa. Ngoài mép nước có một hòn đá đen nhô lên, trông như ông lão ngồi câu giữa dòng, nên gọi là Thạch Cơ điếu tẩu.

10. La Hà thạch trận – trận đá La Hà

Thuộc vùng Tư Nghĩa, gồm ba cụm núi đá liền nhau: núi La Hà, núi Đá Chẻ và núi Hùm. Tương truyền thuở còn hoang vắng, gió thổi qua đây gầm rít như có cả một đoàn quân mai phục, nên mới gọi là trận đá. Do khai thác đá không được kiểm soát, cảnh này nay gần như chỉ còn là phế tích.

11. Vân Phong túc vũ – mưa đêm trên núi mây

Vân Phong là dãy núi cao ở phía nam Trà Bồng và Tây Trà, chính là dãy Cà Đam. Đỉnh núi vút lên giữa trời, xung quanh là núi non trùng điệp. Chót núi lúc nào cũng có mây bay bao phủ, khí sắc như trời lúc tinh mơ hay vừa tạnh mưa đêm, vì thế có tên Vân Phong túc vũ.

12. Vu Sơn lộc trường – bãi nai núi Vu Sơn

Vu Sơn là ngọn núi cao phía tây Bình Sơn, nhìn xa như nơi phát mạch cho các dãy núi thấp chạy về đồng bằng. Triền núi phía tây xưa có rừng cây rậm rạp, là nơi hươu nai về tụ tập rất đông, nên mới có tên bãi nai núi Vu Sơn.

Đi tìm mười hai cảnh hôm nay

Hơn một nửa trong mười hai cảnh gắn với dòng sông Trà và vùng cửa biển phía đông tỉnh lỵ. Thiên Ấn, Thiên Bút, núi Phú Thọ hay ghềnh đá Sa Kỳ đều dễ tìm và vẫn đẹp. Long Đầu, La Hà thì gần như đã mất dáng xưa. Nếu có dịp về quê, bạn thử một ngày đi trọn vòng Thiên Ấn, Long Đầu, Thiên Bút, Cổ Lũy, rồi ra cửa Sa Kỳ ngắm ghềnh đá lúc chiều. Đứng ở đó, bạn sẽ hiểu vì sao người xưa đặt cho quê mình những cái tên đẹp đến thế.

Bài biên soạn lại từ tư liệu thành viên đăng trên diễn đàn Người Quảng Ngãi ngày 23/8/2010. Địa danh hành chính trong bài theo cách gọi trước đợt sắp xếp năm 2025.