Kí ức tuổi thơ máu lửa – Tập 1: Ngôi làng không bình yên

Hồi ký của thầy Lam (nick Lamson81), người con xã Phổ Thuận, Đức Phổ, viết trên diễn đàn Người Quảng Ngãi từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2011: tuổi thơ giữa chiến tranh từ năm 1967 đến ngày hòa bình 1975. Tập 1/23, thuộc Phần 1 – Ngôi làng không bình yên. Ban biên tập đăng lại nguyên văn, giữ ngày đăng gốc.

Ngược thời gian hơn 40 năm về trước. Xóm nhỏ của tôi là vùng tranh chấp. Cán bộ, du kích ở ngay trong dân. Khi Giặc Mĩ hay lính ngụy đi càn thì làng xóm bị pháo dập tan tành. Khi Mĩ đến, đàn ông thì chạy đi, gấp quá thì rút xuống hầm bí mật. Thường thì cũng có phân công các em thiếu nhi chăn bò cảnh giới. Khi thấy chúng đến thì la:” bò ăn lúa” hay ” trâu ăn củ mì “

Hôm ấy, mới sáng sớm, Mọi người đều còn ở nhà thì đã thấy lính Mĩ từ phía sau vườn đạp bờ rào đi vào. Tên lính mĩ trăm một tràng gì đó, mẹ tôi và anh chị cứ lắc đầu ” no biết “. Chúng hỏi gì thì cũng chỉ biết trả lời “NO BIẾT”. Còn tôi thì chạy ra đưa tay nói: ” Chú, cho xin tán kẹo”. Có khi cũng được nhiều kẹo, nhưng hôm đó thì không có. Tụi chúng đi vòng quanh nhà chỉ thấy đàn bà và trẻ con rồi bỏ đi. Một lúc sau bổng nghe một tiếng nổ lớn ở xóm trong. Mọi người chưa hiểu chuyện gì xảy ra, nhưng nhà ai nấy ở, không dám chạy vào xóm trong xem thử ra sao. Đến gần trưa khi tụi mĩ đã rút lên đồi mọi người mới chạy vào nơi phát ra tiếng nổ ấy thì dân làng đang kéo từ căn hầm nhà bà Kí** ra ba thây người chết nám đen thân người nào cũng te toét máu. Thì ra hôm ấy nhà bà Kí** đang ăn cơm sớm mai có 2 du kích ở đó nữa, Mĩ đến sớm quá bất ngờ, 3 người đàn ông(2 du kích và ông Si**, con trai bà Kí**, cũng là cán bộ) không kịp chạy, vội chui xuống hầm tránh pháo của gia đinh – không kịp xuống hầm bí mật. Tui Mĩ chẹn miệng hầm và gọi lên, nhưng không ai dám lên, chúng bèn đặt mìn và giật trước mặt mẹ, con ông Si**.

Ôi! Lần đầu tiên khi mới 5 tuổi đầu tôi đã thấy người chết do bom mìn. Thật kinh hải đến bây giờ.

Sau vụ 3 người chết do Mĩ giật mìn thì các nhà đều lo củng cố lại hầm tránh pháo, hầm bí mật và cảnh gới nghiêm ngặt hơn. Riêng cô bé Si** – con ông Si** (gọi theo tên con) trở thành cô bé mồ côi lúc 6 tuổi. Mẹ thì đã bỏ đi Sài Gòn lấy chồng khác – do mâu thuẩn gia đình -trước đó mấy năm. Cha cũng bị giặc Mĩ giết rồi. Hai bà cháu sống lây lắt qua ngày, cùng tản cư chạy bom đạn đến hết cuộc chiến tranh. Bây giờ cô bé ấy sắp trở thành bà ngoại rồi đó.

Thời ấp chiến lược

Cũng xin liên hệ lại lịch sử một tí. Sau Hiệp định Giơ ne vơ 1954. Ở quê tôi chỉ còn một số đảng viên cài cắm trong dân, một số thì lên núi. Chính quyền Ngô Đình Diệm ra chính sách “Tố cộng, diệt cộng”. Từ 1960 đã thực hiện xây dựng “Ấp chiến lược” Mỗi gia đình phải nộp hàng trăm cây tre dài 3m rào quanh làng, bên trong có lính Bảo an, Dân vệ canh phòng.

Những cán bộ từ trên núi mò về có người đã bị bắn chết nằm trên bờ di (Hàng rào Ấp chiến lược bằng tre) Riêng có ông Ph** là một đảng viên kỳ cựu, ra vào ấp chiến lược như ” Xuất quỉ nhập thần”.

Chuyện nầy nghe người lớn kể lại:

Hôm ấy gần 12g đêm, dân trong ấp đang ngủ say thì có một loạt súng nổ. Có tiếng la của Dân vệ: “Bắt lấy nó, bắt lấy nó…” Sau đó là tiếng kẻng dồn dập. Mọi người cầm đèn chạy ra, lại có tiếng la: “Bắt lấy ông Ph**!”

Có người thấy một bóng đen chạy dọc theo bờ di lẫn vào hàng cây trong ấp. Đó chính là ông Ph**.

Lúc đó ông cũng nhanh trí chạy lẫn vào đám đông, chộp ngay một chiếc đèn dầu của ai đó và cũng hô to:

– Bắt lấy ông Ph**, hắn chạy ra hướng cổng ấp kìa!

Mọi người chạy theo hướng ấy. Ông lại la to:

– Nó chui qua cổng rồi – Mở cổng ra mau!

Tên lính Dân vệ vội chạy ra mở cổng. Mọi người túa ra chạy về các ngã tìm kiếm

Thì ông cũng vừa chạy vừa la như thế rồi ra xa ném đèn chạy thoát.

Người dân chẳng ai muốn bắt bà con của mình nhưng sống trong ấp chiến lược, bọn ngụy o ép phải làm như thế.

Đến 1965 thì Ấp chiến lược nhiều lần bị đốt cháy tan tành. Bọn ngụy phải chạy xuống đóng đồn ở Trà Câu. Quê tôi trở thành vùng Giải phóng.

Căn hầm bằng đường ray

Trong thôn có một trường làng, học Lớp 5, lớp 4 (Tức lớp 1, 2 bây giờ) lớp 4, lớp 5 bây giờ thì gọi là lớp nhì, lớp nhất.

Có hôm tôi theo anh chị đến trường chơi, gặp lúc máy bay bay ngang cả lớp phải chui xuống hầm ở trong trường để trốn, hết máy bay lại ra ngồi học.

Thời gian nầy pháo 105li của lính ngụy ở Gò Hội (TT Đức Phổ) vẫn thường xuyên bắn vào làng, nhiều người đi làm bị trúng pháo chết ngoài đồng.

Mỗi lần pháo bắn như thế anh em tôi lại chui xuống hầm. Tiếng nổ làm rung chuyễn cả căn hầm, nổ xong thì nghe o.o…

Hầm tránh pháo của các nhà hầu hết đều làm bằng tre hình chữ A rồi đắp đất bên ngoài nên không thể chịu nổi pháo 105. Bây giờ có phong trào cưa đường rầy xe lửa về làm hầm. Nhà của tôi chỉ có mẹ tôi và 4 con (ba tôi đã hy sinh) chị gái đầu mới 14 tuổi thì lấy ai đi cưa đường rầy.

Hằng ngày tôi chạy lên đường tàu để xem vì đường tàu chỉ cách 200m. Có rất nhiều người dẫn cả trẻ em làm nhiệm vụ chế nước vào lưỡi cưa cho 2 người lớn ngồi kéo cưa sắt qua lại. Cưa cả ngày mới đứt một đầu đường ray. Đường ray thời pháp làm nhỏ hơn đường ray bây giờ nhiều, nếu như bây giờ thì cưa biết chừng nào xong.

Một số người thì cầm cà lê mở ốc để lấy Tà vẹt – gọi là máng sắt, nặng khoảng 40kg để cố định 2 đường ray. Tôi chạy về hỏi mẹ

– Mẹ ơi. Sao mẹ không đi cưa đường ray về làm hầm?

– Con có đi cưa được không?

– Con chế nước cho mẹ và chị Ba cưa.

– Thôi, mẹ và chị phải lên gò cuốc củ mì chứ không mưa đến củ sẽ thúi hết đấy.

Thế rồi ít hôm sau mẹ tôi phải nhờ các chú trong xóm đi cưa đường ray. Cưa được một đoạn và lấy được mười mấy cái máng sắt. Rồi các chú làm lại căn hầm cho nhà tôi, lấy máng sắt đặt sít lại hình chữ A, gác đoạn đường ray lên trên làm cây đòn dông, sau đó đắp đất lên 2 bên và làm âm nền hầm xuống dưới mặt đất khoảng 5 tấc, đắp đất phủ lên cả cây đòn dông, bên dưới thì lót ván rồi trải chiếu lên.

Mẹ tôi trả tiền công các chú không lấy. Sau đó mẹ tôi đi gặt hoặc nhổ củ dùm lại cho các chú ấy. Từ ngày có hầm mới tôi không còn sợ mỗi khi pháo bắn mà lại thích chơi súng đạn nữa chứ.

Mỗi khi mẹ đi chợ tôi lại dặn:

– Mẹ ơi. Đi chợ mẹ mua cho con cây súng thiệt (súng thật) nghen

– Ờ. Ở nhà không được chạy đi đâu xa, cây nông (pháo) nó bắn chạy không kịp đấy

Chục lần dặn mẹ như thế và vui mừng khi mẹ về cũng chỉ được chiếc bánh bò hoặc vài tán kẹo mâm – loại kẹo thắng bột và đường từng viên bằng ngón tay, không có bọc giấy bên ngoài, để lên mâm bán. Ai mua thì thì bỏ vào lá chuối gói lại đem về – Chỉ một lần cuối cùng mới được mẹ mua cho cây súng nhựa màu vàng là mừng nhất.

Cuộc sống cứ thế tiếp tục. Tới mùa gặt thì mẹ và chị đi gặt, tới mùa phá củ thì cả nhà che chòi trên gò ngay đám củ để nhổ và xắt phơi ngay trên đất vài hôm củ khô mới đem về

Những cái tang trong xóm nhỏ

Một hôm. Chị Hai Bi** là người bà con vừa khóc vừa chạy vào nhà tôi báo tin cho mẹ tôi:

– Mợ Ba ơi. Mẹ con bị Mĩ giết rồi!

– Giết làm sao? Bao giờ?

– Mới sáng nay. Khi con vừa đi chợ nghe tin lính Mĩ đi càn vô xóm. Trưa nay khi im tiếng súng con mới dám chạy về thì nghe tin cả nhà con bị lính Mĩ ném lựu đạn vào hầm, bây giờ con chưa dám về. Nói xong chi ngồi khóc nức nở. Mẹ tôi an ủi chị và bảo phải ở lại đây vì có thể lính Mĩ vẫn còn phục kích ở đó.

Làng của chị là thôn Bình Mĩ cách làng tôi chừng 2 cây số. Những ngày ấy bom đạn nổ hoài, những thằng bé con như tôi thì cũng chẳng biết Mĩ đi càn ở đâu, ngoại trừ khi chúng vào làng mình.

Sáng hôm sau. Khi được tin Mĩ đã rút, Mẹ tôi, các cô, ông nội của tôi chạy vào mãi đến chiều mới về cho hay: Hôm đó Du kích xã tổ chức chống càn còn dân thì rút vô hầm. Trận đó lính Mĩ chết 2 tên. Khi vào được làng Gặp bất kỳ căn hầm nào chúng cũng đều ném lựu đạn vào. Mẹ chị Hai lảnh ngay trái lựu đạn, 3 người em của chị bị thương. Riêng anh Sáu thì đổ ruột ra ngoài. Bị lính Mĩ đưa lên trực thăng đem đi đâu mất tích.

Một buổi chiều nọ, có một chú bộ đội không biết từ đâu một mình đến xóm nhỏ của tôi. Chú hỏi đường đi về Trà Câu (bây giờ mới biết có lẽ đó là lính trinh sát). Nhờ ai đó đẫn đi chứ chú không biết đường và tình hình địch ở đây như thế naò

– Ai có thể dẫn đi bây giờ? Trời thì sắp tối.

– Ở đây chỉ có ông Tu** là có thể dẫn chú đi – Bác gái của tôi nói

Còn tôi thi lần đầu tiên mới thấy chú bộ đội giải phóng – mặc đồ bạc màu nhưng bỏ vào trong quần bên ngoài có đeo thắt lưng to, nhiều lổ, bên hông đeo 2 trái gì như 2 lon cá hộp, vai thì khoát khẩu súng dài.

Tôi thích quá chạy theo chú và mấy người đến nhà ông Tu** ở cách nhà tôi một mảnh vườn. Sau đó ông Tu** cùng chú đi rồi thì tôi mới chạy về.

Đến một hồi lâu sau mọi người thấy ở nhà ông Tu** rộ lên tiếng la khóc. Tôi cùng anh chị chạy qua thì thấy chị gái con đầu ông Tu** la khóc nức nở.

– Trời ơi. Ba con bị Mĩ bắn chết rồi!

– Bắn ở đâu? Mới đi đây mà, Sao không nghe tiếng súng nổ gì cả vậy? Mọi người lao nhao hỏi.

– Bị bắn ở Mương co. Má con hạy xuống dưới rồi

Sáng hôm sau có hai người phụ nữ khiêng ông Tu** trên một cái võng về đến đầu ngõ, người còn ướt nước tôi đứng nhìn, không dám lại gần. Hai người phụ nữ kể rằng Chiều qua Mĩ phục kích ở mương co. Từ làng tôi đi xuống Trà Câu 4km phải qua cánh đồng Mương co. Ông Tu** và Chú bộ đội bị bắn chết ngã xuống ruộng nên người chú bây giờ vẫn còn ướt.

Ông Tu** thì được khiêng về nhà chôn, còn chú bộ đội thì dân ở xóm gần đó đem về chôn ở bìa xóm đó.

Các con của ông Tu** thì lăn lộn kêu khóc, nhưng chúng cũng còn diễm phúc hơn tôi vì chúng còn được thấy mặt cha. Còn Ba tôi thì hy sinh khi tôi mới vừa 6 tháng tuổi. Nên tôi cũng chưa hề biết tình cảm cha con như thế nào

Người cha tôi chưa từng biết mặt

Sau này theo lời kể của mẹ. Cha tôi tham gia hoạt động bí mật ở địa phương từ thời Ngô đình Diệm. Tên Ph** cũng là người bà con xa ở trong xóm là Ấp trưởng, theo dỏi đã mật báo với lính Bảo an ở trong huyện.

Đêm đó Tên Ph** dẫn lính về vây nhà bắt cha tôi trói lại. Tên Ph** lục soát trong tủ thấy 6 lon sữa bò liền hỏi:

– Sữa để tiếp tế cho cộng sản phải không?

– Sữa để cho con tôi, chứ sữa nào cho cộng sản – Mẹ tôi trả lời

Tên Ph** vẫn biết sữa đó để dành cho tôi nhưng hắn vẫn tịch thu.

Rồi chúng dẫn cha tôi đi trong đêm. Mấy hôm sau những người tù trở về báo tin chúng nhốt cha tôi tại chi khu Đức Phổ và tra tấn bằng gậy gộc, Giày đinh, roi điện rất dã man.

Mẹ tôi và chị tôi liền chạy ra đồng bắt cua về giã vắt lấy nước đem vào để cha tôi uống sẽ tan bớt máu bầm. Nhưng vào đến chi khu chúng lại không cho gặp cha tôi. Cha tôi bị giam phòng giam đặc biệt. Vì dù tra tấn dã man nhưng ông vẫn một mực không khai ra tổ chức bí mật. Vài ngày sau chúng dùng kiểu tra tấn cực kỳ dã man khác là treo 2 tay, 2 chân cha tôi lên xà nhà, bên dưới để một ngọn đèn ống khói (loại đèn dầu lớn) đốt rún đến khi chết.

Riêng tên Ph**, từ đó chạy ở hẳn trong thị trấn làm tay sai cho giặc. Sau nầy chiến tranh ác liệt đã bỏ chạy vào Sài Gòn. Mãi đến 1982 mới dám mò về thăm quê. Khi về đầu xóm chưa dám về nhà mẹ vợ, hắn ghé vào nhà em gái thăm dò tình hình. Gia đình tôi hay được, liền rủ anh em, chú, cháu cầm cây gậy chạy đến ập vào nhà.

– Tất cả ngồi im! Anh tôi hô lớn

Chúng tôi chặn hết lối ra vào. Tên Ph** đang ngồi trên ghế vội đứng dậy định chạy ra ngoài nhưng chú tôi dơ cây lên liền đứng lại như trời trồng. Hắn chưa biết chuyện gì xảy ra.

– Tên Ph** -mày phải đền nợ máu!

Hắn đứng như trời trồng, hình như vẫn chưa hiểu chuyện gì xảy ra, thì anh tôi nói:

– Ngày xưa ông giết cha tôi là DP ông còn nhớ không? Hôm nay tôi phải trả nợ máu cho cha tôi.

Tên Ph** đã hiểu ra mọi chuyện, hắn run lẫy bẩy, miệng lí nhí câu gì đó không nghe rõ

Lúc này trẻ con trong nhà khóc ré lên, Mọi người trong xóm cũng chạy đến. Sau khi biết sự việc, chỉ đứng bàn tán bên ngoài, không ai dám có ý kiến gì. Ba đứa trẻ con thì sợ quá khóc càng to, thấy vậy chú tôi nói: – thôi yêu cầu ông về nhà tôi rồi tính sau

Tên Ph** run rẫy ngập ngừng thì anh tôi đưa tay đẩy hắn ra cửa. Người em gái sụt sùi khóc, xách túi xách của hắn chạy theo quàng vào vai cho hắn.

Chú tôi bảo tôi đi báo công an xã lên làm việc. Tôi nhờ một người anh đi báo, còn tôi phải ở lại cùng anh tôi giải quyết sự việc tiếp theo

Về đến nhà mọi người kéo đến càng đông. Tên Ph** giong run run nói với mẹ tôi: – Tôi biết mình đã gây nhiều tội ác nên sau ít lâu tôi bỏ chính quyền ngụy chạy vào Sài Gòn làm ăn lương thiện mãi đến bây giờ. Mong Thiếm tha tội cho tôi, bây giờ có đánh, chém tôi thì tôi cũng không dám oán trách chi. Tôi trăm nghìn lạy mọi người hãy tha tội cho tôi.

– Tội của ông làm ngày xưa bây giờ phải có chính quyền Cách mạng trừng trị, chứ chúng tôi chẳng cần đánh ông làm gì – Chú tôi nói

Nhìn tên Ph** đứng run run giữa một vòng người tự nhiên tôi lại thấy tội nghiệp. Từ khi sự việc diễn ra tôi chưa nói được câu nào. Đến lúc đó tôi mới biết được người giết cha mình, còn cha thì chưa biết mặt bao giờ. Tự nhiên tôi tưởng tượng rằng 20 năm trước Khi tên Ph** dẫn lính đến nhà bắt ba tôi có giống như hôm nay anh em tôi bắt tên Ph** không nhỉ?

Chắc là không giống rồi.

Vì khi ấy chúng là lính ác ôn với súng ống có thể giết người bất cứ lúc nào. Còn chúng tôi thì làm sao dám làm điều đó. Bây giờ đã hòa bình.

Lại một điều nữa là ông Ph** có một cô con gái tên L. đang ở với bà ngoại trong xóm, lâu nay cũng chơi chung với tôi mà tôi chẳng hề biết đó là con của người đã giết ba tôi. Thời đó còn làm ăn tập thể. Tôi và L. cùng đi gặt, gánh phân, xới củ… Hằng ngày cùng với thanh niên trong đội sản xuất của HTX. Có khi tôi và L. còn đi chơi riêng với nhau vào dịp tết, hoặc xem phim ngoài bãi. Oái ăm thay, tuy chưa nói chuyện yêu đương gì, nhưng qua những lần đi chơi đó tôi biết L. có cảm tình với tôi. L.mới 17 tuổi, ngây thơ có biết gì chuyện hận thù ngày xưa. Chiến tranh tàn nhẫn quá.

Lúc nầy hai anh công an xã đã tới, Một anh nói: – ông có nợ máu với nhân dân – mà chưa đi học tập cải tạo. Yêu cầu ông về xã để giải quyết sự việc.

Nghe nói thế tên Ph** như khụy xuống còn người em gái thì khóc ré lên. Rồi hai anh công an dẫn tên Ph** đi.

Khi công an đi xong rồi thì Bà nội tôi lại la lớn: – Trời ơi! Chuyện ngày xưa qua rồi mà bây gây chi thù hận nữa. Chạy theo xin tha cho nó đi

– Nó có tội thì bây giờ phải đền tội, tại sao bảo tha cho nó – anh tôi nói.

– Trời ơi. Tha ngay đi, tao nói tụi bây không nhe thì tao chết bây giờ.

Mọi người vô cùng ngạc nhiên, không hiểu tại sao bà lại thương tên Ph** quá vậy?

Sau này hỏi lại bà mới nói bà rất sợ chế độ củ nó lật lại thì chúng tôi lại phải chết. Đúng ra thì không ai nghĩ như bà – Nhưng cũng phải hiểu vì sao bà nội tôi lại quá sợ hãi như thế. Vì đời bà đã trải qua chiến tranh tan tóc quá dài, đã thấy nhiều cảnh chém giết lẫn nhau. Từ khi CM tháng tám 1945, bọn lí trưởng, địa chủ bị ngay những người bần cố nông trong xóm chặt đầu, rồi đến thời Ngô Đình Diệm những người CM lại bị chúng HÀNH QUYẾT. Nên bà sợ cũng là điều dễ hiểu.

Một lúc sau, một người bác trong họ của tôi (cũng là người bà con với tên Ph**) đến xin mẹ tôi tha cho tên Ph**. Bác nói: – Oán thù thì nên cởi chứ không nên buộc – Lấy oán trả oán thì oán sẽ càng chồng chất – Lấy ân trả oán thì oán sẽ tiêu tan. V.v…

Mọi người nghe Bác phân tích cũng nguôi ngoai. Lát sau anh tôi chạy xuống xã thì công an xã đã dẫn lên công an huyện, đi bằng xe đạp. Tên Ph** cởi xe chở người trưởng CA xã, một du kích mang súng đi một xe khác. Không hiểu rồi sao hắn có đủ bình tĩnh mà chở người CA ngồi sau bắt mình.

Anh tôi mượn xe honda chạy đuổi theo thì kịp, chưa vào đến CA huyện. Anh nói với trưởng CA xin tha cho hắn. Anh công an đồng ý và nói:

– Theo đề nghị của gia đình, tôi tạm tha cho ông, nhưng không được đi đâu. Khi nào chính quyền gọi là ông phải có mặt.

Tên Ph** mừng như chết đi sống lại, hắn cuối lạy rối rít. Sáng hôm sau hắn chạy tuốt vào Sài Gòn.

Bác tôi

Cha tôi chết chưa đầy 2 năm thì bác ruột tôi cũng hy sinh. Bác cũng là cán bộ cơ sở.

Hôm ấy bác đi xới đậu ngoài gò Dinh thì mới hay lính ngụy tiểu đoàn 37 Biệt động quân đi càn. Hôm ấy du kích xã đã tiêu diệt được 6 – 7 tên. Nghe súng nổ dồn dập, Bác đi thẳng xuống thôn vùng 4 thì cũng gặp lính. Ông chạy vào một nhà cơ sở được chủ nhà đưa xuống hầm bí mật. Đến chiều ngộp quá phải trồi lên. Tưởng rằng chúng đã đi, ai ngờ vừa bước đi vài chục mét đã bị chúng dí súng vào hông. Chúng tập hợp dân trong xóm đứng vòng tròn để xem chúng tra tấn. Thôi thì đủ trò tra tấn nào là báng súng, giày đinh. Một phụ nữ thấy quá đau đớn chạy vào can ngăn bị tên lính đá vào hông nằm bất tỉnh. Bác tôi chửi lại cuối cùng chúng lấy lưỡi lê đóng vào giữa trán rồi bắn chết.

Có người chạy về báo tin cho ông nội tôi: – Chú ơi. Anh hai P. bị lính bắn chết nằm dưới vùng 4 rồi

– Ai đấy mà. Không phải lão P. đâu

– Chính con thấy tận mắt kia mà

– Không phải đâu, mày nhìn lầm rồi đấy.

Ông tôi cố không tin dù biết rằng đó là sự thật. Chưa đầy 2 năm mà 2 người con trai đầu phải chết trong đau đớn tột cùng. Sau này khi lớp 12, học bài thơ “Quê hương” của Giang Nam tôi liên tưởng lại ông nội tôi cũng giống y tâm trạng của Giang Nam khi biết tin người vợ bị giặc giết

“… Lần thứ hai, nhận được tin em, tôi không tin dù đó là sự thật

Giặc giết em rồi quăng mất xác

Chỉ vì em là du kích em ơi!

Đau xé lòng anh, chết nửa con người… “

Đọc tiếp

Tập sau: Tập 2. Căn hầm bí mật ở Thiệp Sơn
Mục lục cả loạt: Kí ức tuổi thơ máu lửa

Bài đăng lại nguyên văn hồi ký của thành viên Lamson81 trên diễn đàn Người Quảng Ngãi (topic “Kí ức tuổi thơ máu lửa”), giữ ngày đăng gốc và giọng kể của tác giả. Ban biên tập chia tập, chuẩn lại dấu câu, thêm tiêu đề phụ (giữ các đề mục tác giả tự viết); bỏ các dòng chú thích ảnh đã mất và lời nhắn gửi Ban quản trị; áp các đính chính tác giả đã gửi sau. Tên người thường trong hồi ký được ghi ẩn (che 1–2 chữ cái cuối bằng dấu *), tên nhân vật lịch sử giữ nguyên.